Verantwoordelijkheid bij AI-gebruik: dit betekent het voor accountants

Steeds meer accountants gebruiken AI in hun werkzaamheden en eerlijk is eerlijk: de output ziet er vaak verrassend goed uit. Logisch opgebouwd, consistent en op het eerste gezicht lastig te weerleggen. We schreven al eerder over het risico dat hieraan voorafgaat; shadow AI, waarbij medewerkers buiten het zicht van het accountantskantoor klantdata invoeren in ongecontroleerde tools. Maar stel dat je dat deel op orde hebt -geen shadow AI, een zakelijke licentie, een team dat weet wat wel en niet mag – dan blijft er nog altijd één vraag over: als een AI-oordeel straks toch niet blijkt te kloppen, wie moet zich dan verantwoorden? 

Accountant blijft eindverantwoordelijk bij AI-fouten 

Voor de Autoriteit Financiële Markten is het antwoord vrij duidelijk: wat een AI-tool ook doet in een controleopdracht, de accountant blijft eindverantwoordelijk voor de uitkomst. En daarom waarschuwt de AFM ook expliciet voor “overreliance”: het risico dat AI-output zonder kritische beoordeling wordt overgenomen, precies omdat die output er zo menselijk en overtuigend uitziet.  

Die waarschuwing blijkt bepaald niet theoretisch. Volgens Workiva gaf één op de vier professionals* aan dat interne audits AI-fouten hebben ontdekt die externe stakeholders of de raad van bestuur bereikten. Daarnaast heeft slechts 11% vertrouwen in de eigen datakwaliteit voor AI-toepassingen. Dat onderstreept hoe groot het risico op overreliance daadwerkelijk is: AI-output oogt vaak betrouwbaar, maar blijkt in de praktijk niet altijd voldoende gecontroleerd.

*Onderzoek uitgevoerd onder 2.272 finance-, risk- en duurzaamheidsprofessionals, over de hele wereld.

Nederland is niet het enige land dat aangeeft dat de verantwoording bij de accountant ligt: ook de Britse toezichthouder FRC (Financial Reporting Council) liet accountants dit jaar weten dat zij zich niet kunnen verschuilen achter tekortkomingen van AI-technologie. Ook daar geldt: de accountant is en blijft eindverantwoordelijk, ongeacht de eventuele tekortkomingen van de door hun gebruikte AI-tool.  

Aansprakelijkheid bij AI-controle: ook je klant speelt een rol 

Die conclusie gaat verder dan alleen de tools die je kantoor zelf gebruikt. Want terwijl de meeste aandacht uitgaat naar hoe accountantskantoren zelf AI inzetten in de controle, speelt er een tweede laag die minstens zo relevant is: je klant gebruikt inmiddels vaak zelf ook AI. Vincent Wanders, managing partner bij Compliant&More en actief in de NBA-stuurgroep AccountTech, wijst op het risico dat daaruit ontstaat. Als een klant AI toepast in hun eigen administratie en jij als accountant niet doorziet hoe dat precies werkt, ontstaan er blinde vlekken in je controle. Niet omdat jij iets fout doet, maar omdat je grondslag voor je oordeel opeens een stap verder van je vandaan ligt dan je gewend bent. 

En daarmee verandert de klassieke controlevraag. Het gaat niet meer alleen om “klopt dit cijfer”, maar om “hoe is dit cijfer tot stand gekomen, en kan ik dat nog volgen?”. Een journaalpost die door een AI-systeem is gegenereerd op basis van een prompt, een geautomatiseerde classificatie of een automatische boekingsregel is niet per definitie fout. Maar het is ook niet te herleiden op de manier waarop je dat van een mens gewend bent. En dát is precies het punt waarop de verleiding ontstaat om, als het toch misgaat, naar iets anders te wijzen dan naar jezelf 

Waarom een AI-fout in de controle geen excuus is voor de accountant 

Stel dat een geautomatiseerde journaalpost achteraf onjuist blijkt. Of dat een klant, bewust of onbewust, gegevens heeft laten bewerken door een AI-tool voordat ze bij jou op tafel kwamen. Dan is het verleidelijk om te wijzen naar het systeem, de tool, of de klant die de data heeft aangeleverd. Maar noch de AFM, noch de beroepsregels bieden die ruimte. Eindverantwoordelijkheid ligt bij de accountant, ongeacht waar in de keten de fout is ontstaan. Precies dáárom weegt de vraag: wie is verantwoordelijk voor de fouten van AI? zwaarder dan hij op het eerste gezicht lijkt. Je bent verantwoordelijk voor een proces waar je steeds minder volledig zicht op hebt, terwijl de gevolgen van een fout onverminderd bij jou liggen. 

De vraag die dit najaar onvermijdelijk wordt 

De AFM heeft voor 2026 al aangekondigd het toezicht op AI en audit tooling te intensiveren, met expliciete aandacht voor hoe technologie wordt ingezet binnen controleopdrachten. Tegelijkertijd scherpt de NBA haar verwachtingen aan over wat “verantwoord” AI-gebruik precies inhoudt. Voor kantoren betekent dit dat aansprakelijkheid bij een AI-fout niet langer hypothetisch is. Het is een scenario dat een toezichthouder je dit jaar kan voorleggen. 

De vraag is dan ook niet of jij – of jouw klanten – AI gebruiken. De vraag is: kan jij, op het moment dat het ertoe doet, uitleggen hoe een uitkomst tot stand is gekomen én kan je dat aantoonbaar maken? 

Maak jouw AI-oordeel aantoonbaar in 6 stappen 

Stap 1 – Inventariseer 

Start met een inventarisatie; welke tools worden er nu gebruikt? Door wie? Met welke data? Doe dit niet alleen voor je eigen kantoor, maar doe deze check ook bij jouw klant. Zo weet jij hoe de aangeleverde data van jouw klant tot stand is gekomen, iets wat ook onder jouw verantwoording valt.  

Stap 2 – Classificeer je data 

Verdeel alle data onder in 3 categorieën: Nooit in AI, Alleen geanonimiseerd in AI en Vrij te gebruiken. Leg dit ook schriftelijk vast.  

Stap 3 – Kies bewust 

Niet alle AI-toolversies zijn geschikt om mee te werken. Zo zijn er meer verschillen tussen een consumenten- en zakelijke licentie dan alleen de prijs. Bij een zakelijke licentie kun je contractueel vastleggen dat de AI-tool voldoet aan relevante eisen, bijvoorbeeld dat ingevoerde data niet wordt gebruikt om het model verder te trainen. Dat is met een consumentenversie vaak niet of moeilijk af te dwingen. Wil je meer weten over de wettelijke verplichtingen rond AI-gebruik? Lees dan de informatie van de Rijksoverheid over de AI Act: https://ondernemersplein.overheid.nl/wetten-en-regels/ai-act/ 

Stap 4 – Train je team bewust 

AI-geletterdheid is al sinds 2 februari wettelijk verplicht voor iedereen die tijdens het werk met een AI-tool omgaat. Zorg ervoor dat je ook documenteert hoe jij ervoor hebt gezorgd dat jouw personeel AI geletterd is.  

Stap 5 – Borg en Monitor 

Voeg AI toe aan een verwerkingsregister. Stel een kwartaalreview in. Leg een incidentenprocedure vast, kortom: zorg ervoor dat het geen eenmalig project is, maar dat je AI-beleid een levend onderdeel is van je werkprocessen.  

Stap 6 – Ga er zelf actief mee aan de slag 

Ontvang je -of wil je data gebruiken- van een AI-tool? Leg dan vast waarom jij hebt besloten dat de informatie betrouw- en bruikbaar is. Zo heb jij zwart op wit jouw beredenering en kan je deze ater gebruiken om de gedachtegang van jouw keuze aan te kunnen tonen. En dat is precies wat er van je gevraagd kan worden.  

Meer lezen over AI gebruik voor accountantskantoren? Lees dan ook onze eerdere blogs: “AI als collega: 5 prompts die accountants direct kunnen gebruiken” en “5 manieren waarop AI jouw rol als accountant versterkt”. Zo houd je niet alleen het risico onder controle, maar haal je ook het meeste uit AI in je dagelijkse werk.